در واقع غذاهای عملگرا (Functional Food)، غذاهایی شبیه غذاهای متعارف و معمولی هستند اما زمانی كه به‌عنوان بخشی از رژیم غذایی مصرف می‌شوند، مزایای فیزیولوژیك از خود نشان می‌دهند و علاوه بر خواص تغذیه‌ای پایه، در كاهش خطر ابتلا به بیماری‌های سخت و مزمن هم مؤثرند. محصولاتی كه به‌صورت بالقوه دارای خواص مفید و كمك‌كننده باشند، مثل غذاهای اصلاح شده یا تركیبات غذایی مفید كه در محتوایشان علاوه بر خواص تغذیه‌ای سنتی دارای مزایای سلامتی بخش نیز هستند هم جزء غذاهای عملگرا به شمار می‌آیند.

با وجود این، غذای عملگرا می‌تواند غذایی طبیعی باشد یا اینكه غذایی باشد كه تركیبات سلامت بخش به آن اضافه شده و تركیبات ساختمانی مضر از آن حذف شود. در این میان، غذاهایی كه یك یا چند تركیب آن مورد اصلاح قرار گرفته است نیز، عملگرا به حساب می‌آیند.

در گذشته متخصصان علوم‌غذایی به‌صورت سنتی بیشتر ‌روی برقراری تعادل در رژیم غذایی تمركز داشتند و یكی از راه‌های تامین آن، دریافت میزان كافی از مواد مغذی و اجتناب از دریافت مواد برهم زننده تعادل در رژیم غذایی مثل مصرف زیاد چربی، كلسترول و نمك بود اما مسئله‌ای كه در حال حاضر بیشتر به آن پرداخته می‌شود، دریافت بهینه مواد مغذی، افزایش میانگین عمر و شناسایی اجزای با كیفیت درتركیب غذایی است؛ اجزایی كه وقتی به رژیم غذایی اضافه شوند بتوانند موجب كاهش بیماری‌ها و بالا بردن سطح سلامت شوند. استفاده از غذاهای عملگرا یكی از این راه‌هاست.

دانش و فن آوری غذاهای عملگرا از سال 1980 در ژاپن مطرح شد در آن زمان دولت ژاپن تصمیم گرفت با ترویج تولید و مصرف غذاهای خاص فاکتورهای ایجاد کننده بیماری های مختلف را در میان جمعیت خود مهار کند و از آن طریق هزینه های بخش سلامت و درمان را کنترل کند.  صنعت تولید غذاهای عملگرا با افزودن یا تغلیظ ترکیبات مفید و حذف مواد بی اثر یا مضر ایجاد شد و به سرعت بازار تولید و مصرف این محصولات گسترش یافت. سازمان غذا و دارو آمریکا مزایای این گونه غذاها را براساس محتوای موادمغذی و تأثیر در بهبود بیماری ها، سلامتی یا بهبود عملکرد بدن تنظیم می کند. قابل توجه است که این سازمان این گروه از موادغذایی را تحت عنوان مجزا غذاهای عملگرا نمی شناسد. بلکه بعنوان غذاهایی با ویژگی های خاص که در هر یک از غذاهای سنتی و رایج، افزودنی های غذایی، مکمل های غذایی و غذاهای فرموله برای گروه های خاص تعریف می شوند.

 «کلیک بر روی تصویر جهت مشاهده سایز اصلی»

ژاپن، مهد غذای عملگرا

غذاهای عملگرا برای اولین بار از اوایل سال 1980 در ژاپن مورد استفاده قرار گرفتنداما نكاتی سبب شده است تا این غذاها از آن زمان تا به امروز دارای رشد روز افزونی باشند. مطالعات جدید بر مبنای رابطه رژیم غذایی و جلوگیری از بیماری‌های سخت و مزمن یكی از آنهاست. از سوی دیگر، بالا رفتن سن افراد در كشور‌های توسعه یافته و افزایش دلواپسی برای حفظ سلامت افراد مسن كه بیشتر در معرض بیماری‌ها خصوصا بیماری‌هایی مانند سرطان، پوكی استخوان، دیابت، بیماری‌های قلبی و سكته قرار دارند نیز از دلایل دیگر است.

البته افزایش تاكید روی سلامت جامعه و پیشگیری از بیماری‌ها و مقرر ساختن تكلیف فردی برای توجه به سلامت، افزایش آگاهی مصرف كنندگان، توجه به میزان دریافت مواد مغذی از رژیم روزانه و پیشرفت دانش غذا و فناوری مربوط به آن نیز از دلایل دیگر است.

با توجه به مسائل مطرح شده و به دلیل تقاضای روزافزون بازار برای غذاهای عملگرا ،گستره بسیار وسیعی از این محصولات در بازار وجود دارد كه شامل نوشیدنی‌های شیرین نظیر نوشابه‌های ورزشی و انرژی زا، غلات و غذای كودكان، غذاهای پخته شده، محصولات قنادی، محصولات لبنی به‌خصوص ماست‌ و انواع محصولات لبنی تخمیری، تركیبات پرچرب مالش پذیر، محصولات گوشتی و غذای حیوانات می‌شود.

برخی از ترکیباتی که توسط ژاپن به عنوان غذای عملگرا معرفی شده است:

غنی‌سازی‌ به‌منظور سلامت

مزایای غذاهای عملگرا 
سلامت بخش خود را به شكل‌های مختلف دریافت می‌كنند و معمولا همین تفاوت‌ها هم اساس طبقه بندی آنها می‌شود. غذاهای عملگرا

دسته بندی‌های مختلفی دارند كه در زیر به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود:

1 – غنی‌سازی‌ به‌وسیله ویتامین و املاح

در رابطه با محصولات غنی‌شده به وسیله ویتامین‌ها و املاح معدنی می‌توان از محصولات قنادی و نوشیدنی‌های میوه‌ای غنی‌شده با كلسیم‌ یا شیر غنی‌شده با كلسیم و اسید فولیك نام برد.

براساس اطلاعات موجود، اسید فولیك یكی از مواد تغذیه‌ای ضروری برای محافظت در برابر ناهنجاری ستون فقرات جنین است. اهمیت كلسیم نیز در تاثیر بر پوكی استخوان به اثبات رسیده و با رواج پوكی استخوان متناسب با افزایش تعداد افراد سالخورده در كشورهای توسعه یافته جذب بیشتر كلسیم به‌وسیله غذاهای عملگرا در بازار می‌تواند كمك شایانی در حل این معضل باشد.

2 – كاهش كلسترول

برخی از مواد در جلوگیری از جذب كلسترول كه یك عامل تهدیدكننده در بیماری‌های قلبی عروقی است، مؤثرند. این مواد شامل اسیدهای چرب امگا 3 و استرول‌های گیاهی بوده كه به‌وسیله آنها محصولات متنوع عملگرا طراحی شده است. محصولاتی مانند مارگارین حاوی استرهای اسید چرب گیاهی كه برای كاهش جذب كلسترول طراحی شده یا 
تخم مرغ‌های غنی شده با امگا 3 به‌وسیله غنی‌سازی‌ غذای مرغ جزء این غذاها هستند.

3 – فیبرهای رژیمی

مصرف فیبرهای رژیمی یا همان تركیبات غیرقابل هضم ساخته شده ازكربوهیدرات‌های دیواره سلولی گیاهان همراه با لیگنین، سبب كاهش ابتلا به برخی از انواع سرطان‌ می‌شود. برای مثال مصرف سبوس گندم سبب كاهش خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ می‌شود.

4– پروبیوتیك، پری بیوتیك و سینبیوتیك‌ها

پروبیوتیك‌ها مكمل‌های زنده غذایی هستند كه از مزایای سودمند آنها برقراری تعادل در فلور میكروبی روده است. البته پروبیوتیك‌ها دارای مزایای زیادی شامل كاهش كلسترول خون، مقابله با برخی از انواع سرطان‌ و كمك به سیستم ایمنی بدن نیز هستند.

پروبیوتیك‌ها در حال حاضر به‌عنوان برترین محصولات غذایی عملگرا شناخته می‌شوند كه این مزایای سلامتی بخش به‌وسیله پری بیوتیك‌ها و الیگو ساكارید‌های كوتاه زنجیر افزایش می‌یابند؛ چرا كه این مواد به افزایش رشد باكتری‌های سودمند در سیستم گوارش روده كمك 
می‌كنند.

5 – آنتی اكسیدان‌ها 
سرطان‌ها و سایر جهش‌های ژنتیك می‌توانند از طریق واكنش‌های اكسایشی DNA به وسیله به‌وجودآوردن رادیكال‌های آزاد كه یك اثر جانبی از متابولیسم هوازی است، اتفاق بیفتد.گیاهان و سلول‌های حیوانات از تركیباتی كه اصطلاحا آنتی اكسیدان نامیده می‌شود برای به‌دام انداختن و كم كردن اثر رادیكال‌های آزاد استفاده می‌كنند و مانع ازانجام واكنش‌های مضر توسط آنها می‌شوند.

آنتی‌اكسیدان‌ها همچنین دارای خواص ضد‌بیماری‌ قلبی عروقی، ضد‌برخی از انواع سرطان‌، آسم، ورم مفاصل و اختلال بینایی هستند. آنتی اكسیدان‌ها شامل ویتامین‌های E، C، بتاكاروتن و برخی فیتوكمیكال‌ها می‌شوند. غذاهای عملگرایی كه دارای مكمل‌های آنتی اكسیدانی هستند، می‌توانند محصولاتی مانند نوشابه‌های ورزشی ویتامینه باشند.

6 – فیتو كمیكال‌ها 
فیتو كمیكال‌ها می‌توانند سبب كاهش خطر بیماری‌های سخت و مزمن مانند سرطان، پوكی استخوان و بیماری‌های قلبی شوند. فیتو كمیكال‌ها شامل گلوكزاینولات و تركیبات فنولیك مثل فلانوئیدها بوده كه آنتی اكسیدان‌های بسیار مؤثری هستند. از نمونه محصولات حاوی فیتوكمیكال‌ها می‌توان محصولات قنادی مربوط به كودكان حاوی عصاره گیاهانی مانند كلم بروكلی، جوانه سبز، كلم و هویج را نام برد.

7 – گیاهان سنتی و دارویی

اخیرا گیاهان سنتی و دارویی مانند: جین سینك، گوارانا و جینكو، عملكرد بالایی از جهت فیزیكی- روانی داشته‌اند كه می‌توان نسل جدیدی از غذاهای عملگرا را با عصاره گیاهان نامبرده و تركیباتی مانند كراتین، كافئین و تریپتوفان به‌وجود آورد. محصولات ارائه شده با مشخصات بالا شامل نوشیدنی‌ها، آدامس و نوشابه‌های ورزشی هستند.

یكی از محصولاتی كه ادعای عملگرایی زیادی برای آن شده و طراحی آن با برند ورزشی است، آمینو اسید كازئین است كه به ساخت انرژی، كم كردن كلسترول، استحكام استخوان بندی و كمك به ساخت توده عضلانی به‌وسیله كرومیوم پیكولینات در بدن می‌پردازد.

8- رنگدانه ها:

موادی هستند که در میوه جات، سبزیجات و حتی گوشت عامل ایجاد رنگ هستند. بتاکاروتن و لیکوین دو رنگدانه مهم هستند. 
مهمترین موادغذایی که بعلت داشتن فیتونوترینتها در مطالعات مورد بررسی قرار گرفته اند  شامل: لوبیای سویا، چای، گوجه فرنگی، کلم بروکلی، سیر، زردچوبه، گیلاس ترش و بسیاری از انواع توت ها از آن جمله اند در مورد برخی از غلات و مغزها و عملگرا بودن آنها تحقیقاتی انجام گرفته تأثیر مثبت این مواد در بهبود سلامت و  و نیز عملگرا بودن آنها به محتوی فیبر و برخی از ترکیبات رنگدانه ای مشتق از گیاهان (فیتوکمیکال ها) مربوط می شود. فیتوکمیکال ها این تأثیرات مثبت را از طریق عملکرد آنتی اکسیدانی و یا اثر تحریکی بر ترشح برخی از آنزیم ها یا منع ترشح آنها اعمال می کنند. بعضی از فیتوکمیکال ها از طریق تغییر در بیان ژن ها عمل می کنند. کارتنوئیدها که گروه عمده ای از این رنگدانه ها می باشند خاصیت ضدسرطانی دارند. این خاصیت ضدسرطانی بیش از اثرات آنتی اکسیدانی این مواد به نقش مؤثر آنها در تولید پروتئینی خاص مربوط می شود.